Het begint meer op een nachtduik te lijken dan op een zonsondergangduik. Op zo’n 30 meter diepte is het licht al sterk beperkt. We hangen boven een wrak waar een groep doktersvissen door elkaar krioelt. En dan schieten er ineens twee omhoog, om na een paar seconden weer als een gek naar beneden te racen. Ze laten een wolk van voortplantingscellen achter. Seks op het rif! Samen met Jeroen Ham van RoffaReefs en instructeurs Koa, Constance, Jur, Liam en Kim van Dive Friends Bonaire, zijn we de voyeurs van de avond. De vissen gaan ondertussen rustig door met paaien en lijken zich niet te storen aan de prangende ogen van de duikers. We hebben net de theorie van de Fish Spawning Monitoring Specialty achter de rug, een unieke cursus ontwikkeld door Dive Friends Bonaire. Deze duik maakt deel uit van de praktijk. Waanzinnig interessant!
Tekst en foto’s: Peter de Maagt
De geur van gefermenteerde vis
Eenmaal terug in Nederland, gaan we op bezoek bij Sander van Lopik, de oprichter van RoffaReefs, in Diergaarde Blijdorp. De geur van gefermenteerde vis vult onze neusgaten, maar dat is een kleine prijs die je moet betalen. Wie wil er nu niet een kantoor vlak naast koningspinguïns? Onze vraag aan hem is vrij simpel; waarom zou je op je vakantie in de schoolbankjes gaan zitten? Gebrek aan enthousiasme kan Sander bij zijn uitleg niet ontzegd worden. Al snel steekt hij van wal en worden we meegezogen in het avontuur van RoffaReefs.
Hij legt uit: “Bijna iedereen denkt bij het bestrijden van de achteruitgang van koraal meteen aan het aanplanten van gekweekt koraal. Dat wordt gezien als de meest directe manier om riffen een helpende hand toe te steken. Je kunt een rif echter niet alleen op zichzelf bekijken. Riffen zijn buitengewoon dynamische, kwetsbare ecosystemen. Van de micro-organismen die werken aan de basis van het rif, tot de meer herkenbare bewoners aan de top van de voedselketen.”
Vis als de onderhoudsploeg
Bekijk het rif maar eens als een stad en de koralen als huizen. De vissen zijn in deze analogie de bewoners die de boel onderhouden, zodat de stad niet in verval raakt. En daar zit volgens Sander precies het probleem. Door decennia van overbevissing, klimaatverandering en vervuiling zijn er in veel delen van de wereld simpelweg te weinig vissen aanwezig om de koraalriffen te verzorgen en te voeden. Rifvissen zijn cruciaal voor de balans: herbivore vissen grazen algen weg die anders het koraal zouden verstikken, terwijl roofvissen de populaties reguleren. Neem nu de papegaaivis, een klassiek voorbeeld van een vis die continu op het koraal graast en er zo voor zorgt dat nieuwe stukjes koraal ruimte krijgen om te groeien. De doktersvis is net zo‘n essentieel voorbeeld. Zou het dan niet mogelijk zijn om de visstand een handje te helpen en de bewoners te laten terugkeren naar de stad?
Darwin met een duikbril
En zo is Rotterdam Reefs, of RoffaReefs in straattaal, begonnen. Wat bij wijze van spreken begon als een gedachtenspinsel bij de koffieautomaat, is inmiddels uitgegroeid tot een innovatief systeem dat vislarven kan kweken in een semi-gecontroleerde omgeving in de zee zelf. Op deze manier integreren ze het herstel van vissoorten in koraalherstelprojecten. Maar een idee hebben is één, het realiseren is vers twee. Want hoe weet je nu van welke vis een eitje is, en hoe ontwikkelt zo’n microscopisch eitje zich?
We moeten in dit geval niet door Darwins bril kijken, maar Darwin een duikbril geven en hem zélf laten kijken. Je kunt eieren passief gaan verzamelen door ’s nachts een net op te hangen en dat ‘s ochtend op te halen. Op die manier verzamel je eieren van verschillende soorten tegelijk, die je vervolgens moet zien te onderscheiden. Als je de wetenschappelijke literatuur in duikt, vind je na lang zoeken slechts een handjevol artikelen over pelagische viseitjes. Als je dan weet dat er in de wateren van Bonaire alleen al meer dan 300 soorten vissen leven, dan is dat handjevol informatie bizar weinig. DNA-onderzoek biedt hier in de toekomst een oplossing.
Jagen op drijvende UFO’s
Een andere, meer actieve manier van eitjes verzamelen is het zwemmen van een transect met een net. Je gaat gericht op zoek naar spawning events en zodra de vissen beginnen te paaien, zwem je met het net door de wolken van voortplantingscellen heen. Hiervoor heeft RoffaReefs zijn handen uit de mouwen gestoken en een speciaal net ontworpen.
Zie het maar als een grote trechter met gaatjes van 0,2 millimeter groot, waar aan het einde een flesje zit die de eitjes verzamelt. Na de duik kom je dus letterlijk boven met een flesje vol vers leven. En dan? Dat was de volgende puzzel die het team moest oplossen.
Hoe zorg je dat die eitjes in de ruwe natuur ook daadwerkelijk uitkomen? Sander had daar een duidelijke mening over: “We moeten de eitjes niet naar een laboratorium brengen, we moeten het laboratorium naar de zee brengen!” Ook dat was makkelijk gezegd, maar niet één-twee-drie geïmplementeerd. Mede dankzij de hulp van WNF en Dive Friends Bonaire ligt er nu een drijvend opkweeksysteem bij Bari Reef, vlak voor de locatie van Dive Friends Sand Dollar. Het kweken van vis waarbij de volledige vroege levenscyclus in de open zee plaatsvindt, is wereldwijd uniek. Er zijn inmiddels verschillende prototypes gebouwd van het oppervlaktekweek-systeem, vertelt Sander. Een zeshoekige vorm bleek ideaal qua oppervlakte, maar was relatief kostbaar om te produceren. Er werd uiteindelijk gekozen voor de kracht van de eenvoud: een vierkante vorm met standaard drijvers bleek het perfecte compromis.
Van 2% naar 80% overleving
So far, so good: we hebben nu een net om de eitjes te verzamelen en een drijvend lab om de eitjes te laten groeien. En dan komt de realiteit wederom om de hoek kijken. Het is bizar hoe weinig we eigenlijk weten hoe viseitjes zich ontwikkelen. We hebben wel wat algemene kennis. Zo overleeft in de natuur naar schatting 2 tot 10% de eerste 24 uur. Wat zijn dan de ideale omstandigheden in zo‘n drijvend kweekstation om dat percentage omhoog te krikken? Luchttoevoer bleek een belangrijke factor, maar voor de rest bleken er weinig tweaks nodig te zijn. Door dezelfde watercondities te gebruiken, wordt ook de stress verminderd die normaal ontstaat in een traditionele lab opstelling, waarin larven zich moeten aanpassen aan andere parameters.
Terecht kan met enige trots gekeken worden naar de resultaten. Tussen de 50% de 80% lijkt de overlevingskans in het kweekstation na 24 uur. Ondanks dat er nu zo’n 38 soorten viseitjes herkent kunnen worden, is het werk nog lang niet klaar. 38% is nog steeds maar ongeveer 10% van het aantal vissoorten van Bonaire. Kennis vergaren over de beginfase van het visleven blijft lastig. De bevruchte eitjes van pelagische vissen zijn vanaf het eerste moment alleen. De oppervlakte stroming neemt ze mee naar een locatie die bepaald wordt door de richting van de stroming op dat moment. We weten bizar weinig over deze eerste fase. Als duiker gaan we meteen de diepte in terwijl het begin van dit alles zich afspeelt net onder het oppervlak. Aan het oppervlak drijven miljoenen, waarschijnlijk zelfs miljarden: UFO’s, Unidentified Floating Objects. Onderzoek is en blijft dus één van de pilaren van RoffaReefs. Je raakt nooit uitgeleerd.
Duikers als wetenschappers
Naast het onderzoek is ook de samenwerking met lokale organisaties van onschatbare waarde. Zo wordt er nauw samengewerkt met PiskaBon, de visserscoöperatie van Bonaire die het nut van het project inziet. Het is belangrijk om de lokale vissers erbij te betrekken, ze proberen te begrijpen en ook om heel veel van hen te leren.
Zij delen generaties aan kennis over wanneer bepaalde vissen vol kuit zitten en geven zo een perfect tijdsbeeld van de paaiperiodes. En dat vormt direct de brug naar de specialty-cursus die samen met Dive Friends Bonaire is opgezet. Kennis vergaren kan ook door gebruik te maken van duikers. Het doel van de cursus is om duikers te leren om paai activiteiten te herkennen en hoe dat op een duidelijke, standaard manier te noteren. Zo kunnen duikers helpen om RoffaReefs een database op te laten bouwen van waar, wanneer en hoe vaak vissen paaien. En daarom zaten we dus in de schoolbankjes gedurende onze vakantie…
Het eindexamen onder water
Zoals zo vaak, valt of staat een cursus met het enthousiasme van de instructeur. Gelukkig hebben wij de goedlachse Koa als instructeur, die lekker relaxed het geheel in goede banen leidt. De cursus omvat een theorie gedeelte en een tweetal duiken. Het was weer even wennen om in de schoolbankjes te zitten, maar de materie werd gelukkig duidelijk en vrolijk gepresenteerd. Het eerste onderscheid dat gemaakt wordt, is benthische (ongeveer 25% van de vissen) en pelagische voortplanting (ongeveer 75% van de vissen). Bij benthische voortplanting kun je het gehele proces redelijk volgen.
Een mooi voorbeeld is de sergeant-majoorvis, die een overduidelijke broedplaats heeft. Als je vaak genoeg terugkomt, kun je de ontwikkeling van de eitjes van dag tot dag volgen. Dat is een totaal ander verhaal bij pelagische voortplanting. Het vrouwtje laat de eitjes los in de waterkolom en het mannetje spuit een spermawolk eromheen. En daarna drijft dus alles met de stroming mee. Door als duiker dit te registreren kun je dus niet alleen meehelpen met het in beeld brengen van wanneer de vissen paaien maar ook of er omgevingsfactoren van invloed zijn die het paaien triggeren. We weten globaal gezien dat de vissen meestal paaien rond zonsopkomst en zonsondergang. En zoals zo vaak is het sleutelwoord meestal. Hoeveel duiktrips heb ik al niet gemaakt waar het “gisteren fantastisch was”. Verder hebben waarschijnlijk de maancyclus, getijden, watertemperatuur en het seizoen invloed.
Maar hoe het allemaal in elkaar past en uiteindelijk tot paaien leidt, is nog een groot vraagteken. Ook het beter in beeld krijgen van de paaigebieden helpt Bonaire om bepaalde gebieden misschien beter te beschermen en te managen. Hiervoor is een formulier ontwikkeld waar je als duiker de datum, locatie, tijd, diepte, stroming, de soort en de paaigebeurtenissen kunt noteren. Verder kun je nog opmerkingen plaatsen die aangeven of het een paartje vissen was of een groep die tegelijkertijd omhoogschiet. Zo dan… dat is een behoorlijke hoeveelheid informatie die je op een blaadje moet schrijven! Daarom is de eerste duik van de cursus gericht op het multitasken en je buoyancy skills. Typerend voor Koa is dat één van de opdrachten het achterstevoren schrijven is van je naam zoals die in het paspoort staat. En laten Nederlanders nu net vaak een paar voornamen hebben… En daarnaast nog een aantal potjes boter-kaas-en-eieren spelen onderwater.
Herkennen van soorten
Het herkennen van de soort is bij de cursus gelukkig niet te moeilijk gemaakt. Om toch bijna een gegarandeerd succes te hebben beperkt de cursus zich vooral op de papegaaivis, doktersvis en de hamlet. Van deze soorten is het bekend dat ze nagenoeg elke avond paaien en zijn een aantal locaties bekend. Van de hamlet is ook bekend dat de vissen vaak in paartjes als een bezetene omhoog schieten en dan “hun ding doen”. Ideaal dus om je geleerde vaardigheden te trainen. De ‘echte’ duik is toch enigszins uitdagend. Redelijk diep, vrij donker en dan een hoge taakbelasting. Monitoren, notities maken, en proberen het tempo van het paaien van de vissen bij te houden.
De buoyancy oefeningen van de eerste duik komen goed van pas. Gezellig napratend met Jeroen Ham vraag ik of het kweken en uitzetten van een aantal specifieke soorten het evenwicht van het ecosysteem niet zou kunnen verstoren. Jeroen legt uit, dat ondanks dat ze vaak in het veld bezig zijn, het aantal paai-gebeurtenissen dat ze daadwerkelijk kunnen volgen maar een heel klein percentage is van het totale aantal wat elke avond op Bonaire plaats vindt. Daar bovenop komt nog dat de balans waarschijnlijk al verstoord is en dat je eigenlijk meer bezig bent met het herstellen hiervan. Het plaatst alles inderdaad mooi in perspectief.
Zoeken en ontdekken
RoffaReefs is duidelijk nog aan het pionieren, een constant proces van zoeken en ontdekken. Zo wordt er ook gewerkt aan een automatische beeldherkenningstool die eitjes van vissoorten kan herkennen, met als uiteindelijk doel het opstellen van een ‘vispaaikalender’. Op deze manier kan men dan het gehele ecosysteem beter begrijpen en beschermen. Wat je insteek ook is, om vissers een kans te bieden om genoeg vis te blijven vangen of een gezond rif voor duikers te creëren, het blijft een bijzonder initiatief.
En is het een probleem dat nog niet alle eitjes geïdentificeerd zijn en dat je nog moet uitvogelen van welke soort het is? Is het constant nieuwe kennis vergaren niet onderdeel van de lol? Zie het maar als Kinder Bueno voor volwassenen. Laten we als duikers ons steentje bijdragen en de cursus bij Dive Friends volgen en paai-gebeurtenissen doorgeven aan RoffaReefs! Citizen Science op zijn best. Want één ding is na deze reis wel duidelijk geworden: seks op het rif is niet alleen een fascinerend schouwspel, het is de absolute redding van ons geliefde koraal.
Dive Friends Bonaire
Dive Friends op Bonaire biedt, naast de reguliere duikopleidingen en het Avelo Dive System, ook tal van cursussen die goed aansluiten op het unieke eco-systeem van het eiland. Tijdens de nieuwe specialisatie Fish Spawning Monitoring leer je hoe je de voortplanting van vissen op het rif kunt herkennen, observeren en gegevens verzamelen, en hoe je zelf naar dit voortplantingsgedrag kunt zoeken. Zodra je deze voortplantingspatronen begrijpt, kun je bijdragen aan burgerwetenschap door belangrijke paaiplaatsen te identificeren en te beschermen tijdens cruciale periodes van het jaar, zodat de vispopulaties zich kunnen herstellen en floreren.
Minimumleeftijd: 16 jaar Aantal duiken: 2 Duur: 1 dag Vereisten: Open Water-brevet
Dive Friends heeft meerdere locaties verspreid over het eiland, wissel je tanks om waar je maar wilt. Je pikt je duikflessen op bij de ene shop en levert ze na je specialty-duik moeiteloos in bij de volgende.
Vispopulaties wereldwijd in kaart
Onlangs hebben RoffaReefs en Diergaarde Blijdorp het platform eggspedition.org gelanceerd. Een website waarmee wetenschappers, duikers, vissers en onderzoeksinstellingen wereldwijd data kunnen verzamelen over de voortplanting van vissen. Het platform brengt beelden van viseitjes, viskuit en paai-gedrag samen om zo beter inzicht te krijgen in vispopulaties, koraalriffen en de gezondheid van oceanen.
Met de lancering van eggspedition.org wordt een belangrijke stap gezet om meer kennis over het leven in zee te vergaren en deze zo beter te kunnen beschermen. Dankzij eggspedition.org leren vissers, duikers en wetenschappers om op een andere manier naar de oceaan te kijken. Of je nu duikt, vist of een wetenschapper bent, je kunt zelf inzichten toevoegen en zo meehelpen aan oceanen die weer krioelen van vissenlevens. eggspedition.org
