Hoe vaker ik duik, hoe meer ik leer over de onderwaterwereld. En hoe meer ik leer, hoe duidelijker het wordt hoeveel ik óók nog niet weet. Neem de lionfish. Wat een prachtige verschijning: lange sierlijke vinnen, intrigerend gestreept lijf, bijna hypnotiserend mooi. In de Filipijnen was ik dolblij toen ik er eentje zag, een cadeautje! Maar op Bonaire ligt dat anders. De lionfish hoort hier niet thuis. Hier is hij geen prachtig fotomodel, maar een probleem. Een roofdier zonder natuurlijke vijanden, dat zich razendsnel voortplant en het rif leeg eet. Jonge visjes, garnalen, kreeftjes, alles verdwijnt in zijn maag. En dat heeft enorme gevolgen voor het ecosysteem.
Tekst: Jantina Scheltema Foto’s: Jantina Scheltema
Tijdens eerdere bezoeken aan Bonaire had ik al gehoord over de impact van de lionfish. Deze reis wilde ik het niet alleen weten, ik wilde ook iets doen. Dus schreef ik me in voor de SDI Lionfish Eradication Diver specialty bij Private Divers Bonaire, een kleine en enthousiaste vijfsterren duikschool op Bonaire.
Speer of camera?
Ik was nieuwsgierig. Zou het ‘schieten’ met een speer een beetje voelen als het schieten van een foto? Precieze timing, goed richten, rust bewaren? Dat ik een goed drijfvermogen nodig zou hebben, dat had ik zeker verwacht. Maar hoe werkt zo’n speer eigenlijk? En hoe doe je dat dan onder water? De cursus begint met theorie. Superinteressant: hoe de lionfish in 2009 opdook bij Bonaire (via ballastwater of uitgezet vanuit een aquarium, ze zijn in ieder geval vanaf Florida richting de ABC gekomen), hoe snel hij zich verspreidde en wat zijn aanwezigheid doet met het rif. Sindsdien wordt er actief gejaagd op deze indringer; eerst via vrijwilligers, later ook via een officiële PADI-cursus die in 2012 werd gelanceerd.
De lionfish is een meester in de camouflage. Je moet dus goed leren zoeken: onder overhangen, tussen koraal, in donkere hoekjes. En dat maakt de jacht verrassend leuk. Je kijkt veel bewuster naar het rif. Soms ontdek je nog véél meer dan een lionfish. Ook leuk en misschien een beetje spannend; de grote rovers op het rif komen ook af op de geur van dode Lionfish die je gevangen hebt. Het kan zijn dat je een nurseshark ziet. Ik zag die niet, maar wel een hele grote groene murene die vrij van het rif zwom. Wist je dat murenes niet goed zien, maar héél goed kunnen ruiken? Even oppassen als je met je pas gevangen lionfish onderweg bent!
Mikken, schieten… ceviche?
We oefenen eerst op het droge met de ELF: de Eradicate Lionfish Forever-speer. Je spant hem, zodat de speer klaar is om te vuren. Dan mik je op een sponsje en laat los. Daarna gaan we onder water, mét speer en zookeeper: een buis waar je de gevangen vis veilig in opslaat zodat je geen risico loopt om gestoken te worden. De lionfish heeft hele giftige stekels aan zijn vinnen. En ja, het schieten met de ELF is oefenen. Mikken onder water, je afstand inschatten, rustig blijven. Maar het is zó leuk als het lukt! Toen ik Baukje, eigenaar en één van de instructeurs, met een flinke lionfish aan haar speer zag, was ik helemaal enthousiast: we hebben er eentje! Ik had op dat moment geen idee dat het niet bij eentje zou blijven, maar dat Johan en Baukje nog veel meer lionfish zouden vangen die duik. Wat volgde was een geweldige duik.
We doken met nitrox en stages om langer op diepte te kunnen blijven, want de grotere exemplaren houden zich schuil waar het rustig is, en dat is vaak op dieptes onder de 20 meter. En we vingen er meer dan eentje, veel meer zelfs. We kwamen boven met een goed gevulde zookeeper. Alleen de lionfish, niets anders. Het is niet toegestaan iets anders te vangen dan lionfish. En wat ik mooi vond: er was ruimte voor twijfel. Als je twijfelde of je wel echt goed raak kon schieten, dan schoot je niet. Alles moet goed zijn voor je schiet, je houding, je drijfvermogen, de afstand tot de vis en zelfs de omgeving waarin de vis op dat moment is. Beschadig je het rif niet? Is alles veilig? Als dat allemaal niet goed in orde was, dan schoot je niet. Veiligheid en respect voor het rif stonden altijd voorop.
Eenmaal boven en met een zookeeper vol lionfish, stopt de cursus nog niet. Want we gaan de keuken in! Johan, eigenaar van Private Divers en voormalig chefkok, maakte op de duikschool de lekkerste ceviche van lionfish. Fris, smaakvol en bijzonder. Het recept van deze cheviche bewaar ik goed, de combinatie van grapefruit, mango, kruiden en uiteraard verser-dan-verse vis is echt heerlijk. Mijn plaatselijke visboer thuis heeft vast geen lionfish, maar ik kan hem ook maken met een andere stevige vis.
Ik denk dat het nooit zo lekker zal worden als op Bonaire, maar het is een poging waard! Ik vind het een prachtig principe: duiken met plezier, genieten van de omgeving, de spanning van het zoeken naar de lionfish en uiteindelijk samen nagenieten tijdens het bereiden en eten van de vangst. Het is een complete ervaring: je doet iets leuks voor jezelf, draagt bij aan de bescherming van het rif én verspilt niets. Zelfs de vinnen en schubben van de vis krijgen een tweede leven in de vorm van sieraden, gemaakt door Lionfish Creations Bonaire. Hoe mooi is dat? We hadden niet zomaar ‘voor de lol’ wat vis gevangen, we deden het met een reden én met respect.
Niet zomaar speervissen
Lionfish hunting is trouwens niet iets dat je ‘zomaar’ mag doen. Je hebt een erkende opleiding nodig en mag alleen jagen onder begeleiding van een gecertificeerde duikschool met een vergunning van STINAPA.
Je gebruikt altijd een goedgekeurde ELF-speer en vangt de vissen met een zookeeper; veilig en verantwoord. Zonder certificaat mag je niet zelf op pad. En dat is maar goed ook, want de stekels van de lionfish zijn giftig. Een steek is niet persé dodelijk, maar wel heel pijnlijk. Denk aan brandende pijn, zwelling en misselijkheid. Veiligheid voorop dus!
Tijdens de cursus krijg je daarom ook duidelijke uitleg over hoe je de vis veilig hanteert. Hoe je hem in de zookeeper krijgt zonder jezelf te prikken. Hoe je hem op het droge fileert zonder je vingers te blesseren. En wat je moet doen als je toch gestoken wordt. Het gaf me een nieuw respect voor de mensen die dit werk structureel doen. Vrijwilligers, gidsen, duikinstructeurs, allemaal dragen ze bij aan het beschermen van het rif.
Van jager naar ambassadeur
Wat ik vooral heb meegenomen van deze ervaring, is dat je als duiker zó veel méér kunt zijn dan alleen bezoeker. Je kunt ook deelnemer zijn. Beschermheer, onderzoeker, ambassadeur. Niet iedereen hoeft met een speer het water in, maar weten wat er speelt, maakt al verschil. Sinds de cursus kijk ik anders naar lionfish, maar ook naar andere soorten. Ik interesseer me steeds meer voor het gedrag van de onderwaterdieren. Ik begrijp hoe kwetsbaar de balans onder water is. En hoe snel een ecosysteem kantelt als één radertje wegvalt, of in dit geval, als er eentje teveel bijkomt. En de jacht zelf? Die vond ik geweldig. De focus, het zoeken, de samenwerking. Het is niet alleen goed voor het rif, maar ook een waanzinnig leuke duikervaring. Spannend, leerzaam én gezellig.
De volgende keer dat ik weer op Bonaire ben, ga ik zéker weer met Boukje en Johan mee op jacht. Want ja, het is een avontuur. Maar ook een verhaal dat verteld moet worden. Een verhaal dat je zelf kunt beleven; met een speer of met een camera.
Wist je dat:
…de lionfish oorspronkelijk uit de Indo-Pacifische regio komt en dus helemaal niet thuishoort in het Caribisch gebied?
…lionfish zich razendsnel voortplanten? Eén vrouwtje kan tot wel 2 miljoen eieren per jaar produceren.
…ze nauwelijks natuurlijke vijanden hebben in de Cariben, waardoor hun populatie explosief groeit?
…een volwassen lionfish per dag tot wel 20 kleine rifvissen of garnalen kan eten?
…ze zowel overdag als ‘s nachts jagen, en met hun grote borstvinnen prooien in het nauw drijven?
…hun giftige stekels niet worden gebruikt om te jagen, maar alleen ter verdediging? Ze vangen hun prooi met een razendsnelle ‘happen en opslokken’-techniek.
…lionfish zich razendsnel aanpassen aan hun omgeving? Ze kunnen in verschillende dieptes leven, van ondiepe poeltjes tot ruim 100 meter diep.
…hun vlees volkomen veilig en erg lekker is? Je kunt het bakken, grillen of, zoals Johan deed, verwerken tot ceviche.
Private Divers Bonaire
Johan Verbeek en Baukje Wassenaar zijn de eigenaren van duikschool Private Divers Bonaire. Een SDI 5 sterren Professional Development Center.
Alle begeleide duiken en cursussen worden geleid door een privé instructeur. Op deze manier kunnen zij hun service aanpassen aan de wensen en behoeften van de gast. Ze bieden privé cursussen en gids duiken aan op alle niveaus, van Bubblemaker tot instructeur.
Van kinderen tot mensen op leeftijd en ook zeker mensen met een beperking of angst zijn bij Johan en Baukje op het juiste adres. In samenwerking met Dive Airstation Bonaire, Chefs on Tour en Lionfish Creations Bonaire organiseren ze maandelijks een Open Lionfish hunt.
Ben je geen gecertificeerde lionfish hunter? Dan kun je toch meedoen! Ze hebben tijdens de jacht ook spotters nodig. Het is ook mogelijk om de cursus Lionfish Hunting zelf te volgen. Tijdens deze cursus leer je de geschiedenis van deze invasieve vis, waarom we ze vangen, hoe we ze vangen, hoe je ze kan schoonmaken en bereiden.
